سياست بىتأثير نبود ، همهء نتايج مورد نظر طرّاحان تحقق نيافت . فقه و حديث عراق ، خود را بر محافل علمى تحميل كرد تا آنجا كه ابن المدائني مىگويد : اگر اهل بصره به سبب قدرىگرى و مردم كوفه به سبب تشيّع رها شوند ، كتاب‌ها تباه گردد . « 1 » همهء اين سياست‌ها در حالى اجرا مىشد كه مردم قادر به تشخيص سره از ناسره ، و صحيح از سقيم نبودند ، زيرا معيارها و ضوابط معقول و مقبول را براى اعمال نقش نظارتى دقيق و مسئولانه بر آنچه كه گمان مىشد شريعت ، دين ، احكام و اسلام است ، از دست داده بودند . از سويى ، مردم خواهان شناخت دين بودند و به قرآن ، اسلام و پيغمبرشان عشق مىورزيدند و از آنجا كه كسى ياراى مخالفت و اعتراض نداشت ، كالاى دروغ‌گويان و حديث‌سازان خريدار پيدا كرد و بازارشان گرم شد . چنان كه در حالى توانستند به اشاعه و رواج اباطيل ، ترهات و مطالب گمراه‌كننده خود بپردازند كه بسيارى از مردم قدرت تشخيص صحيح از سقيم ، حق از باطل ، و اصيل از غير اصيل را نداشتند . اهل كتاب جلودار استفاده‌كنندگان از اين فضاى خالى بودند . اين اوضاع به آن دسته از يهوديان و مسيحيان كه اظهار مسلمانى كرده بودند ، امكان داد تا پس از آن كه صحنه براى آنان خالى شد و آنان منبع علم و معارف دينى و فرهنگ بيشتر مردم شدند ، على الخصوص كه از حمايت و تأييد حاكمان وقت هم بهره مىبردند ، به انتشار اباطيل و ترهات خود بپردازند . اين كار هنگامى صورت عملى به خود گرفت كه با سياست‌گذارى حاكمان ، شرايطى بر جامعه تحميل شد كه برگزيدگان امّت يعنى اهل بيت ( ع ) و شيعيان آزادهء آنان نتوانستند به تصحيح و تنقيح عقايد مردم بپردازند و با

--> ( 1 ) . الكفاية فى علم الروايه ، 129 .